Có một thứ mà mình đã quan sát suốt mấy năm nay. Người Việt mình rất giỏi làm phần mềm. Nhưng đa số làm xong rồi lại đem giấu trong máy cá nhân. Đăng được vài bài review, vài clip giới thiệu, rồi để đó. Trong khi cùng một loại sản phẩm, người nước ngoài đem mở mã nguồn ra cho cả thế giới dùng. Ba năm sau công ty của họ được định giá vài tỷ đô.
Đây không phải may rủi. Đây là chiến thuật. Mà chiến thuật này có tên hẳn hoi. Open source build authority. Dịch ra tiếng Việt nôm na là mở mã nguồn để xây tiếng tăm, rồi từ tiếng tăm đẻ ra tiền.
Mình muốn nói rõ trong bài này vì thấy nhiều người hiểu sai. Open source không phải đem cho không tất cả. Open source là một cách marketing thông minh nhất mà người làm phần mềm có thể tận dụng trong thời đại quảng cáo trả tiền ngày càng đắt và càng bị nghi ngờ.
Bản chất rất đơn giản. Bạn làm ra một thứ thật tốt. Đem mã nguồn ra cho mọi người dùng miễn phí. Cộng đồng kỹ thuật trên thế giới nhìn thấy, dùng thử, thích, kể nhau nghe. Trong vòng một hai năm, bạn có một lớp khán giả mà không tốn đồng quảng cáo nào. Có khán giả rồi, bạn bán mọi thứ ăn theo cho họ.
Vì sao open source hiệu quả như vậy?
Thứ nhất, dân kỹ thuật rất hay nghi ngờ. Họ nhìn quảng cáo không tin. Họ nhìn review không tin. Nhưng nếu bạn đưa mã nguồn ra cho họ tự đọc, họ tin ngay. Mã nguồn không nói dối được. Bạn có làm tốt hay không, mở ra thấy ngay.
Thứ hai, mỗi người sau khi dùng phần mềm của bạn thường tự khắc share lại cho đồng nghiệp, viết bài trên blog cá nhân, đăng lên các nhóm kỹ thuật. Bạn được marketing miễn phí từ những người uy tín hơn quảng cáo trả tiền nhiều lần.
Thứ ba, hệ thống AI bây giờ liên tục crawl mã nguồn để học. Khi sản phẩm của bạn nổi tiếng, AI sẽ học code đó, ghi nhớ tên thương hiệu, tự động gợi ý lại cho người dùng khi họ hỏi. Đây là kênh phân phối mới mà mấy năm trước chưa có. Bạn không trả tiền cho kênh này. Bạn trả bằng chất lượng và độ nổi tiếng.
Vậy mở cái gì ra, giữ lại cái gì?
Mở phần lõi. Tức là cái công cụ, thư viện, khung làm việc cơ bản. Cái mà người ta dùng để xây sản phẩm của họ. Cái này càng nhiều người dùng càng tốt.
Giữ lại bốn thứ. Phiên bản chạy sẵn trên hạ tầng của bạn. Hỗ trợ chuyên sâu cho khách hàng. Tính năng dành cho doanh nghiệp lớn như đăng nhập tập trung, phân quyền nâng cao, kiểm toán. Cuối cùng là dịch vụ tư vấn triển khai. Bốn cái này không thể open source vì chúng cần con người chạy, máy chủ chạy, hoặc đặc quyền nội bộ.
Tới phần kiếm tiền cụ thể. Có sáu cách mà các công ty công nghệ lớn trên thế giới đang dùng.
Một, bán phiên bản chạy sẵn trên cloud. Người dùng không muốn tự cài đặt, họ trả tiền hàng tháng để bạn lo. Đây là dòng thu nhập ổn định nhất.
Hai, bán gói doanh nghiệp. Có những tính năng mà cá nhân không cần nhưng công ty bắt buộc phải có. Bán giá cao gấp năm, gấp mười lần gói thường.
Ba, bán dịch vụ tư vấn. Có những doanh nghiệp cần triển khai phần mềm của bạn vào hệ thống của họ. Một dự án tư vấn vài chục nghìn đô là chuyện bình thường.
Bốn, bán đào tạo và chứng chỉ. Khi sản phẩm có nhiều người dùng, người ta cần học cách dùng cho thành thạo. Học phí, sách, khóa online, chứng chỉ chuyên gia. Mỗi học viên vài trăm đến vài nghìn đô.
Năm, bán quảng cáo và tài trợ. Khi cộng đồng của bạn đông, các công ty khác sẽ trả tiền để xuất hiện trên nền tảng của bạn, trên hội thảo bạn tổ chức, trên blog bạn viết.
Sáu, bán dữ liệu và báo cáo nghiên cứu. Khi sản phẩm có nhiều người dùng, bạn nắm dữ liệu thị trường mà người khác sẵn sàng trả tiền để có.
Nói thật, không có cách nào kiếm tiền nhanh trong con đường này. Đốt một đến ba năm đầu là chuyện bình thường. Bạn không thấy đồng nào về trong giai đoạn đó. Chỉ thấy số người dùng tăng, số sao GitHub tăng, số bài viết review tăng. Đến năm thứ ba, nguồn tiền tự nhiên đến. Đến năm thứ năm, bạn đứng vững. Đến năm thứ mười, bạn là một thương hiệu.
Có một số cái bẫy mà mình thấy nhiều người hay rơi vào.
Có người mở mã nguồn rồi đột ngột đóng lại để bán. Cộng đồng giận, tẩy chay, vài năm xây dựng đổ sông đổ biển. Đừng làm vậy. Nếu đã chọn mở, hãy giữ phần đã mở mãi mãi mở. Chỉ thêm phần mới mà chọn không mở.
Có người tham quá, gắn nút bán hàng vào mọi ngóc ngách ngay từ ngày đầu. Cộng đồng cảm thấy bị lợi dụng, không lan truyền nữa. Cho không là để hút khán giả, không phải để upsell ngay buổi đầu.
Có người không có lộ trình rõ ràng. Mở ra rồi không phát triển tiếp. Sau hai năm sản phẩm lạc hậu, người dùng bỏ đi. Open source cũng cần ngân sách duy trì, cần đội ngũ chăm sóc, cần lộ trình phát triển dài hạn.
Vì sao Việt Nam mình ít người đi con đường này? Mình nghĩ có ba lý do.
Đầu tiên là tâm lý sợ mất. Người mình giỏi nhưng hay nghĩ đem cho không thì lấy gì sống. Câu hỏi đúng phải là không đem cho thì làm sao có người biết đến mình. Quảng cáo trả tiền ngày càng đắt, cạnh tranh ngày càng khó. Open source là kênh duy nhất còn rẻ và còn hiệu quả.
Thứ hai là thiếu kiên nhẫn. Mọi người muốn ba tháng là có doanh thu. Con đường này không cho điều đó. Nó cho bạn vài tỷ đô sau mười năm, không phải vài trăm triệu sau vài tháng.
Thứ ba là không biết kể chuyện ra ngoài bằng tiếng Anh. Đây là điều có thể học, có thể thuê người làm. Đừng để rào cản ngôn ngữ giết chết tiềm năng sản phẩm.
Việt Nam mình có lợi thế gì khi đi con đường này?
Một là chi phí làm sản phẩm thấp. Cùng một dự án, ở Mỹ tốn hai trăm nghìn đô một năm, ở Việt Nam tốn ba mươi nghìn đô. Bạn có thể đốt dài hơi gấp năm tới bảy lần đối thủ. Trong cuộc đua dài hạn, người ngồi lâu hơn là người thắng.
Hai là người mình có thể làm những thứ rất riêng, rất đặc thù mà phương Tây không bao giờ làm. Ví dụ những công cụ liên quan tới văn hóa, lịch âm, ngôn ngữ, hệ thống thanh toán nội địa, quy định pháp lý đặc thù. Mở mã nguồn ra, vừa phục vụ thị trường nhà, vừa thành mẫu để các nước Đông Nam Á khác học theo.
Ba là dev Việt Nam đang ngày càng giỏi. Năm năm trước nhìn ra thế giới còn ngại. Bây giờ rất nhiều người mình đã làm việc ở các công ty công nghệ lớn toàn cầu, đã đóng góp vào các dự án quốc tế. Năng lực có. Cái thiếu là tinh thần dám mở ra.
Mình kết lại đơn giản. Open source không phải làm thiện nguyện. Open source là chiến thuật xây dựng tiếng tăm để bán dịch vụ giá cao về sau. Mở mã nguồn là cái giá phải trả để đổi lấy niềm tin của cộng đồng. Niềm tin của cộng đồng là tài sản đắt giá nhất trong thời đại quảng cáo bị nghi ngờ, nội dung AI tràn lan, và người ta sàng lọc mọi thứ qua bộ lọc rất khắt khe.
Nếu bạn đang làm phần mềm, dù to dù nhỏ, hãy nghĩ đến việc mở ra phần lõi. Năm năm sau đọc lại bài này, bạn sẽ tự biết quyết định đúng hay sai.
Thanh Nguyen
Đọc thêm:
GitHub mất 3.800 repo nội bộ chỉ vì một extension. Cảnh báo cho dân vibe code 2026
Tương lai kiếm tiền dev tools trong kỷ nguyên AI: thứ AI ăn sạch và thứ AI không thay được
SaaS toàn cầu trong kỷ nguyên AI: cái nào chết, cái nào ngon, niche không đụng AI
