Trả lời nhanh: Đo trước rồi mới sửa. Task Manager cho biết chương trình nào chậm nhất khi khởi động, và nhật ký hệ thống ghi thời gian từng giai đoạn. Bốn nguyên nhân phổ biến: quá nhiều chương trình khởi động, ổ cứng cơ, khởi động nhanh xung đột với driver, và ổ hệ thống gần đầy.
Máy bật ba phút mới dùng được là chuyện có nguyên nhân cụ thể. Bài này nói cách tìm ra nó thay vì đoán.
- Đo trước khi sửa, Task Manager cho biết thủ phạm.
- Chương trình khởi động là nguyên nhân số một.
- Ổ cứng cơ thì mọi tối ưu phần mềm đều chỉ vá víu.
- Khởi động nhanh đôi khi gây ra chính vấn đề nó định giải quyết.
- Ổ hệ thống gần đầy làm chậm cả khởi động lẫn vận hành.
- Task Manager có sẵn cột đo mức tác động của từng mục.
- Tắt ở đây không gỡ phần mềm, chỉ ngăn nó tự chạy khi bật máy.
Đo trước khi sửa
Đừng đoán. Ba cách đo, từ dễ tới chi tiết.
- Task Manager, thẻ ứng dụng khởi động. Cột đánh giá mức ảnh hưởng cho biết chương trình nào làm chậm nhất. Cột thời gian cho biết cụ thể hơn.
- Nhật ký hệ thống. Mở Event Viewer, vào nhật ký ứng dụng và dịch vụ, tìm mục chẩn đoán hiệu năng. Ở đó ghi thời gian khởi động của từng lần, và ghi rõ thành phần nào chậm hơn bình thường.
- Bấm giờ bằng tay. Thô nhưng hữu ích để so trước và sau khi sửa. Đo từ lúc bấm nút nguồn tới lúc mở được ứng dụng đầu tiên.
Cách thứ hai đáng dùng nhất vì nó phân biệt được máy chậm ở giai đoạn nào: khởi động hệ điều hành, đăng nhập, hay chạy các chương trình sau đăng nhập.
Ba giai đoạn đó có nguyên nhân khác nhau hoàn toàn, và biết đúng giai đoạn giúp bạn không mất công sửa nhầm chỗ.
Bốn nguyên nhân phổ biến
Xếp theo tần suất gặp trong thực tế.
- Quá nhiều chương trình khởi động cùng máy. Chiếm phần lớn số ca. Mỗi phần mềm cài vào lại thêm một mục, và sau hai năm danh sách rất dài.
- Ổ cứng cơ. Máy dùng ổ HDD thì khởi động luôn chậm, không cách nào sửa bằng phần mềm. Đây là giới hạn vật lý.
- Ổ hệ thống gần đầy. Windows cần chỗ trống để làm việc. Ổ trên chín mươi phần trăm là mọi thứ chậm đi rõ rệt.
- Khởi động nhanh xung đột với driver. Tính năng này lưu một phần trạng thái hệ thống khi tắt máy để lần sau khởi động nhanh hơn. Nhưng với một số driver nó gây ra tình trạng ngược lại, hoặc gây lỗi thiết bị sau khi bật máy.
Cách thử nguyên nhân thứ tư: tắt khởi động nhanh trong tùy chọn nguồn, rồi so thời gian khởi động vài lần. Nếu nhanh hơn hoặc hết lỗi thiết bị thì cứ để tắt.
Xử lý theo thứ tự
Sáu bước, làm từ trên xuống và đo lại sau mỗi bước.
- Cắt chương trình khởi động không cần. Tắt vài cái một lần, khởi động lại, đo. Đây là bước cho kết quả rõ nhất.
- Dọn ổ hệ thống về dưới tám mươi lăm phần trăm dung lượng.
- Thử tắt khởi động nhanh và so thời gian.
- Chạy công cụ sửa tệp hệ thống, lệnh sfc và DISM, phòng trường hợp có tệp hệ thống hỏng.
- Cập nhật driver chip điều khiển và driver ổ đĩa từ trang hãng máy. Hai driver này ảnh hưởng trực tiếp tới tốc độ khởi động.
- Kiểm sức khỏe ổ đĩa bằng công cụ của hãng ổ. Ổ sắp hỏng thường biểu hiện bằng khởi động chậm dần trước khi hỏng hẳn.
Bước sáu quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Nếu máy trước đây khởi động nhanh mà nay chậm dần theo tuần, kiểm ổ đĩa trước khi làm gì khác. Đó có thể là dấu hiệu ổ sắp hỏng, và lúc đó việc cần làm là sao lưu ngay chứ không phải tối ưu.
Khi màn hình đen lâu trước khi vào được
Đây là kiểu chậm khác và có nguyên nhân riêng. Bốn khả năng.
- Đen trước khi hiện logo: vấn đề ở giai đoạn khởi động phần cứng, không phải Windows. Kiểm thứ tự khởi động trong BIOS, và rút hết USB cắm ngoài rồi thử lại.
- Đen sau logo, trước màn hình đăng nhập: thường do driver card màn hình. Vào chế độ an toàn và cập nhật hoặc quay lui driver đó.
- Đen sau khi đăng nhập, trước khi hiện màn hình nền: thường do một chương trình khởi động bị treo. Vào chế độ an toàn rồi cắt bớt.
- Đen kèm con trỏ chuột hiện được: thành phần giao diện chưa chạy. Thử bấm Ctrl cộng Shift cộng Esc để mở Task Manager, rồi chạy lại tiến trình giao diện từ đó.
Phân biệt được bốn kiểu này giúp bạn không mất thời gian sửa nhầm chỗ.
Với dàn máy công ty
Bốn việc khi nhiều máy cùng chậm.
- So sánh giữa các máy cùng model. Nếu chỉ một máy chậm thì vấn đề ở máy đó. Nếu cả dàn chậm thì tìm nguyên nhân chung.
- Kiểm phần mềm được cài đồng loạt. Phần mềm bảo vệ, phần mềm quản lý máy, phần mềm nghiệp vụ. Một cấu hình sai của chúng làm chậm cả dàn.
- Kiểm việc đăng nhập vào miền. Máy chờ phản hồi từ máy chủ quá lâu là nguyên nhân phổ biến ở môi trường có miền, nhất là khi máy chủ ở xa hoặc mạng chậm.
- Chuẩn hóa danh sách chương trình khởi động và áp cho mọi máy bằng chính sách, thay vì sửa tay từng cái.
Về nâng cấp phần cứng: với dàn máy cũ còn ổ cứng cơ, thay bằng ổ SSD là khoản đầu tư có lãi rõ nhất. Chi phí thấp hơn nhiều so với mua máy mới, và thời gian chờ mỗi ngày của mỗi nhân viên cộng lại là con số lớn.
Xem danh sách và mức tác động
Bốn bước.
- Mở Task Manager bằng tổ hợp Ctrl cộng Shift cộng Esc.
- Vào thẻ ứng dụng khởi động.
- Bấm cột tác động khi khởi động để sắp xếp từ cao xuống thấp.
- Xem mục nào ở mức cao mà bạn không nhận ra tên.
Cách đọc cột tác động: Windows đo thời gian chip xử lý và thời gian ổ đĩa mà mục đó tiêu tốn lúc khởi động. Mức cao nghĩa là nó làm chậm rõ.
Mục ghi chưa đo được là mục mới thêm, cần vài lần khởi động nữa Windows mới có số liệu.
Không nhận ra tên một mục: bấm chuột phải, chọn tìm trên mạng. Đừng tắt bừa những mục có tên lạ mà chưa tra.
Đo bằng số, không đoán
Windows tự ghi thời gian khởi động của từng lần. Mở PowerShell quyền quản trị:
Get-WinEvent -LogName "Microsoft-Windows-Diagnostics-Performance/Operational" -MaxEvents 20 |
Where-Object { $_.Id -eq 100 } |
Format-Table TimeCreated, @{n="Giay";e={[math]::Round($_.Properties[3].Value/1000)}} -AutoSizeSự kiện ID 100 ghi tổng thời gian khởi động tính bằng phần nghìn giây. Các mã kèm theo trong cùng nhật ký chỉ đúng thủ phạm:
| Mã sự kiện | Nghĩa |
|---|---|
| 100 | Tổng thời gian khởi động của lần đó |
| 101 | Một ứng dụng làm chậm khởi động, có ghi tên ứng dụng |
| 102 | Một driver làm chậm khởi động |
| 103 | Một dịch vụ làm chậm khởi động |
| 109 | Một thiết bị làm chậm khởi động |
Get-WinEvent -LogName "Microsoft-Windows-Diagnostics-Performance/Operational" -MaxEvents 60 |
Where-Object { $_.Id -in 101,102,103,109 } |
Select-Object TimeCreated, Id, Message -First 15 | Format-ListĐây là cách duy nhất biết chính xác cái gì đang làm chậm, thay vì tắt bừa các mục trong danh sách khởi động.
Bốn thứ kiểm ngay, kèm lệnh
- Ổ đĩa là loại gì: mở Task Manager, thẻ Performance, mục Disk, dòng cuối ghi HDD hay SSD. Hoặc
Get-PhysicalDisk | Format-Table FriendlyName,MediaType,HealthStatus. Máy ổ cơ thì mọi tối ưu phần mềm chỉ vá víu. - Sức khỏe ổ:
Get-PhysicalDisk | Get-StorageReliabilityCounter | Select Wear,ReadErrorsTotal,Temperature. Số lỗi đọc tăng dần là ổ sắp hỏng. - Dung lượng trống ổ hệ thống: dưới 10% là nguyên nhân thật.
Get-PSDrive C. - Tệp hệ thống có hỏng không:
sfc /scannowrồiDISM /Online /Cleanup-Image /RestoreHealth.
Khởi động nhanh: khi nào nên tắt
Tính năng khởi động nhanh lưu một phần trạng thái hệ thống vào ổ đĩa thay vì tắt hẳn. Nó rút ngắn thời gian bật máy nhưng gây ba vấn đề:
- Máy không thật sự tắt, nên driver lỗi vẫn được nạp lại nguyên trạng thái cũ ở lần bật sau.
- Máy cài song song hai hệ điều hành có thể hỏng dữ liệu ổ chung.
- Một số cập nhật chỉ áp dụng khi khởi động lại thật, không áp dụng khi tắt rồi bật.
powercfg /h off # tat, dong thoi xoa file hiberfil.sys, giai phong vai GB powercfg /a # xem cac che do dang kha dung
Đáng tắt khi máy hay lỗi sau khi bật, khi cài song song hai hệ điều hành, hoặc khi ổ hệ thống chật. Máy chạy ổn định thì cứ để nguyên.
Cả dàn máy chậm giống nhau thì tìm ở đâu
- Cùng một mẫu máy chậm giống nhau thường do một phần mềm quản lý hoặc phần mềm diệt virus đẩy xuống toàn dàn. Nhật ký hiệu năng ở mục trên chỉ đúng tên tiến trình.
- Máy nối máy chủ miền chậm ở màn hình chờ đăng nhập thường do chính sách nhóm gán nhiều thứ hoặc ổ đĩa mạng không truy cập được. Chạy
gpresult /h C:\gp.htmlrồi mở tệp đó, phần thời gian xử lý chính sách cho biết chỗ tốn thời gian. - Đặt mức mong đợi rõ ràng: máy ổ SSD hiện đại nên vào được màn hình làm việc trong 20 tới 30 giây. Trên một phút là có vấn đề đáng tìm.
Câu hỏi thường gặp
Tắt khởi động nhanh có làm máy chậm hơn không
Trên máy dùng ổ SSD thì khác biệt rất nhỏ. Đổi lại nó giải quyết được một số lỗi thiết bị sau khi bật máy, nên đáng thử nếu bạn đang gặp vấn đề.
Máy khởi động chậm dần theo thời gian là do gì
Thường do danh sách chương trình khởi động dài dần theo số phần mềm đã cài. Nhưng nếu chậm dần rõ rệt theo tuần, kiểm sức khỏe ổ đĩa vì đó có thể là dấu hiệu ổ sắp hỏng.
Có nên dùng phần mềm tăng tốc khởi động không
Không cần. Mọi thứ chúng làm đều có sẵn trong Task Manager và cài đặt Windows, mà lại an toàn hơn. Bản thân phần mềm đó cũng chạy nền và chiếm tài nguyên.
Bao lâu là chậm
Máy có ổ SSD nên vào được màn hình đăng nhập trong khoảng mười tới hai mươi giây. Trên một phút là có vấn đề đáng tìm. Máy có ổ cứng cơ thì lâu hơn nhiều và đó là bình thường với phần cứng đó.
Tắt trong Task Manager có gỡ phần mềm không
Không. Nó chỉ ngăn phần mềm tự chạy khi bật máy. Bạn vẫn mở phần mềm bình thường, và bật lại mục đó lúc nào cũng được.
Có nên tắt phần mềm diệt virus khỏi danh sách khởi động không
Không. Phần mềm bảo mật cần chạy từ đầu để bảo vệ máy. Tắt nó đi là bỏ lớp bảo vệ trong khoảng thời gian rủi ro nhất.
Vì sao tắt hết rồi máy vẫn khởi động chậm
Nguyên nhân nằm ở phần cứng. Máy còn ổ cơ thì thay ổ SSD tạo khác biệt lớn hơn nhiều so với mọi thao tác tối ưu phần mềm.
Task Manager không hiện hết mục tự chạy đúng không
Đúng. Còn thư mục Startup của người dùng và các tác vụ đăng ký trong Task Scheduler. Nhiều phần mềm ẩn ở hai chỗ đó.
